Khi “những con ma” bước ra thế giới

Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Văn Đồng (thứ hai từ phải) và các Trường đoàn các nước đến dự Hội nghị Geneva. Hội nghị bắt đầu năm 1954, nhưng nhiều thành viên trong đoàn Việt Nam DCCH chuẩn bị cho "trận đánh trên chiến trường ngoại giao" từ cuối năm 1953. Khi đó, người thanh niên trẻ tuổi Việt Phương đang làm công tác khởi động nhân dân giảm tô, giảm tức trong canh tân ruộng rẫy thì được gọi về để tham dự đoàn đi Hội nghị Geneva. “Con ma đến đây này!” Ông Việt Phương nhớ lại: "Chúng tôi sang đến Geneva đầu năm 1954. Lịch trình khá dài, đi từ Hà Nội sang Nam Ninh, rồi Bắc Kinh, sau đó sang Mátxcơva và từ đó mới sang Geneva. Phi cơ sang Thụy Sỹ chỉ chở được vài chục người, có ba thầy thuốc đi cùng để lo sức khỏe cho Đoàn, trong đó có hai người giỏi tiếng Pháp giúp Đoàn tiếp khách". Hội nghị Geneva mở màn chính thức ngày 8/5 thì chiều 7/5 bên nhà có tin về thắng lợi Điện Biên Phủ lịch sử. Những giọt nước mắt rưng rưng, những cái bắt tay thật chặt giữa các thành viên trong đoàn Việt Nam DCCH. Tin ta thắng hoàn toàn tại Điện Biên Phủ cũng làm cho thái độ của Pháp thay đổi hẳn. Thời đó, trong cách gọi Việt Minh và Việt Nam DCCH của phương Tây thì chúng ta chỉ là “những con ma”. Ta chưa được công nhận quốc tế mà thế giới chỉ mới biết đến cái tên Chủ tịch Hồ Chí Minh. Cho nên, họ gọi chúng ta là những bóng ma, là không có thật. Hôm đầu tiên Đoàn Việt Nam gặp Đoàn Pháp, hai đoàn trưởng bắt tay nhau. Ông Phương nhớ mãi câu nói của đoàn trưởng Phạm Văn Đồng: "Hôm nay, con ma đến đây này". Vị đoàn trưởng đặc biệt Phạm Văn Đồng là người nghĩ nhanh, viết nhanh. Có người nói ông viết tiếng Việt và tiếng Pháp như cái máy viết. Ông Phương cho rằng, Phạm Văn Đồng là người học được ở Hồ Chí Minh nhiều điều, trong đó có phẩm chất "nhìn rộng, nghĩ xa, thấy trước", lúc nào cũng kỹ lưỡng, sâu xa, cân đi nhắc lại, một cách tuyệt đối. Là thư ký của Đoàn và thư ký riêng của đoàn trưởng Phạm Văn Đồng, ông Việt Phương đã dự sờ soạng cuộc họp của Đoàn và được giao quản lý các tài liệu của Đoàn gồm biên bản 32 phiên họp. Ông kể, trong quá trình thương thảo, ngoài phần chuẩn bị sẵn, bao giờ đoàn trưởng Phạm Văn Đồng cũng viết ra những ý kiến phát biểu tại chỗ của mình. "Đôi khi những ý tưởng mới Diet gian bật ra trong đầu ông bằng tiếng Pháp và ông ngay tức khắc viết ra những ý đó để đưa cho phiên dịch, bảo “lát nữa các cậu đọc như thế này”, nhưng lại nói bằng tiếng Việt!". Khi phát biểu chấm dứt Hội nghị thì mỗi đoàn đều đánh giá về thành công, đóng góp, cảm tưởng… Riêng Trưởng đoàn Việt Nam đứng lên, tại Hội nghị Geneva nhưng mặt hướng về phía đất nước mình, đau đớn nói: "tất tật cuộc đấu tranh của chúng ta mới chỉ được nửa đường thôi. Đất nước vẫn bị chia cắt. Chúng tôi đã cố khôn cùng, hết lòng, phấn đấu mọi cách mà mới mang lại cho đất nước ta có thế này thôi, và chúng ta cần phải đấu". Anh em trong Đoàn bật khóc... Những nhà thương lượngáo thụng quần chân voi Ông Việt Phương mủm mỉm cười khi thể hiện đoàn thương thuyết của Việt Nam lúc bấy giờ. Ông cho biết, phần đông áo quần và đồ ăn, thức uống của Đoàn là do Liên Xô chu cấp. Nhưng áo quần theo kích cỡ Liên Xô nên áo thì rộng lụng thụng còn quần thì không bó cũng không loe mà "to từ trên xuống dưới", thành thử anh em nói đùa đây là "áo thụng và quần chân voi". Đoàn ta được chia ra hai nhóm, trong đó có một nhóm ở cùng với đoàn trưởng Phạm Văn Đồng, anh em còn lại ở ngoài khách sạn. "Khu ở của Lãnh đạo đoàn có một cái sân nhỏ và cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng thường đá bóng cùng anh em những khi giải lao, chỉ là để thể dục thư giãn cho khỏe người, giày đá bóng cũng chả có, đôi lúc còn đá bằng giày dự Hội nghị!", ông kể. Đã chi tiết tham khảo hơn nửa thế kỷ trôi qua nhưng ông Phương vẫn nhớ hết các thành viên trong Đoàn. Tổng thư ký là Nguyễn Thanh Hà, đảm đương đối ngoại là Hoàng Văn Hoan, thông dịch cả tiếng Anh và tiếng Pháp là Đặng Chấn Liêu, hai nhà kiến thức luật học nổi tiếng rằng Trần Công Trường và Phan Anh, nhà báo là Ngô Điền, người nhận tin tưởng.# Từ nhiều thứ mang tai mang tiếng Nguyễn Hữu Chỉnh, hai thầy thuốc của Đoàn thì luôn bận rộn tiếp khách là kiều bào từ Pháp sang... Ông Phương nhớ lại: "Khi chấm dứt Hội nghị và trở về, không một người nào vui, đặc biệt là anh em miền Nam, vì biết là nửa phần sơn hà, nơi quê hương mình đang bị chia cắt". Tuy nhiên, ông vẫn tâm niệm kết quả mà Đoàn thương thảo Việt Nam đạt được là chiến thắng có ý nghĩa: "Lần trước nhất Việt Nam đã có vị trí của mình, đã được tính là một nhà nước, dân tộc, không còn là nô lệ, không còn là người dân bị mất nước nữa". Ông cũng cho rằng Hội nghị là kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam trong những lần dự thương lượng quốc tế sau này, biểu lộ rõ nhất là ở Hội nghị Paris chấm dứt thắng lợi cuộc kháng chiến chống Mỹ, đem lại thống nhất cho nước nhà. Kim Khánh